U Gradskoj kući predstavljeno stvaralaštvo Getea, Kafke i Hajnea

U Gradskoj kući je u okviru sedme tribine projekta ,,O književnosti na različitim jezicima“ koji JU Narodna biblioteka ,,Njegoš“ Nikšić sprovodi u saradnji sa Filološkim fakultetom Univerziteta Crne Gore predstavljeno stvaralaštvo Johana Volfganga fon Getea, Franca Kafke i Hajnriha Hajnea kroz prikaze Mirjane Đurić, Novaka Vujačića, Tare Madžgalj, Ivane Samardžić, Jovane Kovač i Nikole Jankovića–studenata Odsjeka za njemački jezik i književnost. O pojmu faustovskog i asocijativnoj vezi sa slikom o čovjeku koji teži višim sferama i znanjima što prevazilaze njegove saznajne mogućnosti, o nastajanju legende o Faustu i njenom snažan uticaju na druga djela, o apoteozi u Geteovom najznačajnijem dramskom spjevu ,,Faust” govorila je Mirjana Đurić. ,,Rođenje legende o Faustu započinje pričom o misterioznoj ličnosti Georga Helmštetera, čija istorija ostaje slabo dokumentovana”, ističe Đurić i navodi da postoje ,,kontradiktorne informacije o njegovom porijeklu i godini rođenja, što dodatno obavija ovu enigmu. Prema nekim izvorima, Georg se rodio 1480. godine u Knitlingenu, dok drugi tvrde da se rodio 1466. godine u mestu Helmštat”. Ono što se nazire ispod brojnih slojeva teorija ,,zasigurno jeste slika mladog i ambicioznog učenjaka kako kreće na viševjekovni put kroz umjetnost da bi se najzad obukao u ruho čuvenog doktora Fausta, kazala je Đurić u osvrtu na ,,Rođenje legende o Faustu” naglasivši da je ,,tek negdje oko 1530. godine, kada ga je najpoznatiji Njemac Martin Luter nazvao „vražjim mađioničarem“ pa tako Faustu podario pratioca bez kojeg vjerovatno nikada ne bi dostigao danas poznatu slavu, Georg Helmšteter doživljava dramatičan preobražaj”. Književno anatemisanje Fausta, kako nadalje navodi ,, počinje 1587.godine u Frankfurtu na Majni Istorijom doktora Johana Fausta, koja se čvrsto vezuje uz ime štampara Johana Špisa. Ova knjiga ima duboko religiozne motive i nosi poruku o opasnostima druženja s đavolom. Autor ostaje anoniman, vjerovatno zbog straha od crkvene inkvizicije, a djelo je težilo da izazove interes i zabrinutost publike koja je živjela u doba vjerske reformacije. Koncipirano i štampano kao tada popularni žanr literature, knjiga za narod – Volksbuch, ovo anonimno djelo računa na čitaoca željnog razonode”. U konstituisanju Faustovog pada ukrštaju se dvije slike, objašnjava Đurić , a one su ,,obrasci za tumačenje ovog djela rođenog u vremenu velike emfaze na svete skripte kao izvor vjere i naglaska na vječni život i nepropadljivost duše (shodno tome i na propadljivost morala i tijela). Đurićeva je govorila i o faustovskim motivima u tragediji ,,Doktor Faust”, engleskog dramatičara, pjesnika i prevodioca Kristofera Marloova. Prema njenim riječima ,, on je prvi koji je od Fausta napravio književni lik i podigao ga na nivo tragičnog junaka. U njegovoj drami, problem Faustovog spasenja podignut je na veći nivo rasprave o antinomiji slobodne volje i predestinacije, dok je renesansno povjerenje u ljudski intelekt krajnje ironizovano”. Posebno izdvojivši Johana Volfganga fon Getea (1749-1832), pjesnika kojem ,,svjetska književnost ima da zahvali na svom pojmu i definiciji, Njemačka na idealu kulturnog jedinstva, čitalac na uzdizanju svog duha, dok književni lik Fausta najzad ima da mu zahvali na svojoj apoteozi”,Đurićeva ističe da ,,njegovo životno doba bilo je izuzetno plodonosno, kuriozno i prožeto mnogim doživljajima i istorijskim događajima”. Da bi spasio Fausta, Gete je ,,najprije odbacio ideju da čovjek neminovno strada zbog težnje za saznanjem i prepustio mu je slobodu da bira i djela i to ne samo u okviru milosti, već u okviru božijeg povjerenja u dobrog čovjeka svjesnog svog pravog puta. Kao nekada davno u Knjizi o Jovu, tako đavo Mefistofeles stoji pred Bogom i traži dozvolu da Fausta povede svojom stazom. Dobro i zlo stoje izmireni, te poput Lajbnicove teodiceje Bog dopušta dejstvo zla vidno siguran u dobar ishod. Dopušta ga kao antipod dobroti, ali i kao podstrek za stvaranje”, kazala je Đurić akcentujući odnos Grete i Fausta o kome je pisao i Tomas Man u svom eseju, kao i susret Fausta i Jelene koji se dešava posredstvom mita o Majkama. U konačnom izdvaja da se Faust ,,ostvaruje kao Geteova misao o entelehiji koja neprekidno stremi uvis”.
Da je problem institucija nezaobilazna tema u poetici Franca Kafke, govorila je su studentkinja Tara Madžgalj kazavši da se ova problematika jasno prepoznaje u Kafkinom ,,Procesu’’: ,, Glavni junak K. bez ikakvog razloga biva uhapšen. Jedino što sud ima protiv njega je njegovo osjećanje krivice. Ovdje se javlja samovoljna birokratija pravosuđa od koje glavni lik pokušava da se odbrani. U Procesu je Jozef K. stupio u odnos sa institucijom, što predstavlja tačku prihvatanja krivice i prihvatanje zastupnika na sudu. K. pokušava da poništi ovu odluku ali život prije svog priznanja ne može da vrati.” O prividnom ,,oslobađanju i odgađanju” koje Jozef K. sebi obećava, Madžgalj kaže da je ono prividno, te da o tome priča institucionalni slikar Titoreli. ,,Nije nimalo slučajno da Jozefa K. uvodi u proceduralnu tehniku dvora upravo umjetnik Titoreli, jer on je taj koji zaista razumije kako treba prikazati stvari. Poznaje pravila sudskog zastupanja kao i pravila tehničkih procesa koji su uključeni u sudske postupke. To je znanje ili uvid koji Jozefu K. nedostaje. Zato mu je umjetnik potreban kao posrednik u njegovom procesu. Jer ono što K. ne shvata jeste da postupak nije usmjeren ni prema pravdi ni prema konačnom cilju”, ističe u nastavku Madžgalj predstavljajući problematiku na primjeru još dva značajana djela, a riječ je o romanu ,,Zamak” i priči ,,Kažnjenička kolonija” koje označavavaju upetljanost pojedinca u nedokučivu mrežu pravne i birokratske moći koja je na kraju kobna i iz koje nema bijega. ,,Geometar K. je stalno na ivici ulaska u instituciju (imenovan je od dvorca) i prijetnje isključenjem (zamku nijesu potrebne njegove usluge). Dok se moć institucije u suđenju sastoji prije svega u tome što K. želi da se oslobodi nje i time biva sve više i više upleten u erotizovanu strukturu dvora, moć institucije u zamku proizilazi iz činjenice da K. traži priznanje. Nemoć K. u odnosu na zamak leži u tome što ga zamak ne prihvata (K. nikada ne ulazi u zamak), ali ga takođe ne otpušta. Dok je Jozefa K. sud prihvatio i institucija priznala kao subjekt, život geometra K. iscrpljuje se u uzaludnoj borbi za priznanje od strane palate; borba koja se odvija u narativnoj formi niza graničnih prelaza, pri čemu se svaki granični prelaz, svaki kontakt sa institucijom geometra K. odmiče sve dalje od njegovog cilja: Događaji romana nisu ništa drugo do stalni ponovni ulasci, prvi granični prelaz, ulazak K. u selo koje pripada zamku.” Na kraju konstatuje da se i u ,,U kažnjeničkoj koloniji’’ koja je napisana 1914. godine kada se završila druga industrijska revolucija, a počeo Prvi svjetski rat, opisuje mračna strana sistema birokratije. U djelu ju je Kafka, kako kaže ,,dočarao tako što je isprepletao fantastiku sa stvarnošću, stvaranjem neobičnih situacija u kojima birokratija nadvlada pojedinca, često u nadrealnom, zbrkanom okruženju koji izaziva osjećaj izgubljenosti”. O Poetici Hajnriha Hajnea, govorila je studentkinja Jovana Kovač, osvrnuvši se na prilike u kojima je živio Hajne, raskid sa tradicijom romantičara i ulogu koju su mu često dodjeljivali: ,,Ovaj majstor njemačkog stiha i proze je drugovao sa romantičarima, Hofmanom, Brentanom, Šamisoom, ali se vremenom odvojio od romantičarskih ideja. Taj razlaz nije slučajan, jer je Hajne nastojao da prevlada romantizam i to mu je u određenoj mjeri i uspjelo. Međutim, nije se mijenjao samo on, promijenila se i njemačka romantična škola koja je starila, a politička reakcija nakon Bečkog kongresa te procese je samo ubrzala. Dolazi doba tihih likvidacija, opšteg povlačenja, kapitulacije pred životom, a Hajne, koji je htio da se afirmiše i nije žalio ni truda ni kompromisa da bi stekao primjeren društveni položaj, vidjevši da tako nešto nije moguće, odlazi u emigraciju gdje će provesti četvrtinu stoljeća. Njemačke prilike i neprilike posmatra iz emigrantske perspektive, a njegova kulturno-politička djelatnost (književni žurnalizam i satirična poezija) odvodi ga dalje od romantika koji su rezignirali”. Hajne je, prema njenim riječima ,,osporavan kao stvaralac, jer su i njega, kao sve Mladonjemce napadali zbog nemorala, anarhizma, protivhrišćanskih tendencija, nepatriotskog stava i služenja tuđinu. Kod Hajnea su otišli i korak dalje, pa su proglasili buntovnikom koji se pridružio političkim emigrantima u Parizu kako bi tamo veličao Francusku i žestoko grdio Njemačku”. Svoj neobičan talenat pokazuje pišući putopise, ističe Kovač naglasivši da ,,1826. objavljuje “Die Harzreise” o kome je pisao tokom studentskih dana. U ovom putopisu pokazuje svoj neobičan pripovjedački talenat koji je publika odmah pozdravila i prihvatila. Ovo djelo prepuno je duhovitih zapažanja, neologizama i aluzija na aktuelna politička i kulturna dešavanja u tom periodu. Iako je ovo djelo inspirisano romantizmom, Hajne se udaljava od svakodnevnih romantičarskih motiva u putopisnoj književnosti. Djelo sadrži impresionističke putopisne utiske i iz tog razloga Hajneovi entuzijastični opisi pejzaža i prirode stavljaju sa strane objektivne informacije da bi se pažnja posvetila ličnim osjećanjima putnika”. U zaključku izdvaja i odabranu liriku, a posebnu pažnju posvećuje pjesmama ,,Šleski tkači” i ,,Lorelaj”. Fragmente iz romana i odabrane pjesme čitali su studenti: Ivana Samardžić, Novak Vujačić i Nikola Janković.
Događaj koji je dio junskog repertoara Nikšićka kulturna scena 2023. godine, moderirala je Lucija Strunjaš.