Promocija prvog crnogorskog romana ,,Ili Kuč” folkloriste, etnologa i beletriste Stevana Dučića u izdavaštvu Fonda za razvoj Kuča ,,Marko Miljanov” Podgorica i Nacionalne biblioteke Crne Gore ,,Đurđe Crnojević” Cetinje organizovana je sinoć u Svečanoj Sali Filološkog fakulteta.
O ovom samoukom narodnom istraživaču i zapisivaču epskih narodnih pjesama, profilisanom piscu-etnografu u čijem djelu se prepliću i dopunjavaju pripovjedačko i etnografsko te čovjeku “osobitog dara” po zapažanju J. Erdeljanovića i njegovom fatumu govorili su : akad. prof. dr Radomir V. Ivanović, prof. dr Rajka Glušica, doc. dr Jelena Bašanović- Čečović i dr Danijela Radojević. Najprije je u ime organizatora događaja JU Narodna biblioteka ,,Njegoš” i Filološkog fakulteta Univerziteta Crne Gore sve prisutne pozdravio moderator Miljan Živković poželivši im dobrodošlicu istakavši nemjerljiv značaj rukopisnog blaga Stevana Dučića i romana ,,Ili Kuč” kao značajne karike u lancu crnogorske književnosti. Proučavateljka Dučićevog književnog djela te članica priređivačkog odbora prof. dr Rajka Glušica ističe da je Stevan Raković iz kučkog plemena Dučića svojim djelom ,,književnim, naučnim i sakupljačkim zaslužio istaknuto mjesto u nacionalnoj kulturnoj istoriji naglašavajući da je nepravedno zapostavljen s obzirom na ono što je za kratkog života ( 44 godine) i bez formalnog obrazovanja postigao i ostavio potomcima u nasljeđe”. Kako navodi on se prvobitno ,,bavio zapisivanjem i sakupljanjem usmenih književnih tvorevina, djelatnošću koja je pod uticajem Vuka Karadžića bila veoma prisutna u kulturi Crne Gore i okolnih zemalja XIX vijeka. Kao rezultat tog rada sakupio je dvije obimne zbirke narodnih epskih pjesama: ,,Junačke narodne pjesme iz brdskog plemena Kuča u Kraljevini Crnoj Gori” i ,,Junačke narodne pjesme iz Crne Gore, Brda i Hercegovine”, koje ukupno imaju 101 pjesmu i jednu zbirku narodnih pripovjedaka ,,Razne narodne pripovijetke” sa 107 priča”. Sagledavajući snagu talenta i pregnuća, ostavivši u nasljeđe veliki pisani opus nadalje konstatuje da je Dučić ,, iskoračio iz svoje sredine i vremena pišući: prvi crnogorski roman ,,Ili Kuč”, koji predstvlja duži epski roman o velikom kučkom junaku Iliji Turovom Zonjiću; zatim, iscrpnu i obimnu etnografsku monografiju svog plemena ,,Život i običaji plemena Kuča”; prvu dijaletkotološku studiju o govoru Kuča ,,Jezičke osobine i provincijalizmi u Kuča”, koja po Dučićevim riječima čini V knjigu ,,Opšte građe ispitivanje brdskog plemena Kuča u Kraljevini Crnoj Gori” i prvi rječnik govora nekog crnogorskog plemena: ,,Pleme Kuči- građa za rječnik”.
U nastojanju da prikaže ostale pojedinosti njegove djelatnosti dr Glušica konstatuje da se Dučić ne ,,ističe samo obimom zapisanog, nego i odgovornim, savjesnim i naučnim pristupom zapisivanom materijalu, koji se očituje čuvanjem autentičnosti izvorne pjesme, napomenama o svim intervencijama na originalnom tekstu pjesme, objašnjenjima o nepodudaranju podataka u pjesmi sa onima iz stvaranosti ili predanja, vrednovanjem varijanti iste pjesme iz svoje i drugih zbirki te davanjem podataka od koga ili odakle su pjesme zapisane i drugih podataka o porijeklu pjesme” . Od objavljivanja monografije „Život i običaji plemena Кuča“ (1931) ,,trebalo je da prođe više od šezdeset godina da bi se objavio roman „Ili Кuč“ (1997) u izdanju Кulturno-prosvjetne zajednice Podgorice, a zahvaljujući pregnuću priređivačâ – Jovana Čađenovića i Slobodana Кalezića, iako je originalni rukopis djela ustupila Biblioteci na Cetinju piščeva supruga, davne 1959. godine”, ocjenjuje doc. dr Jelena Bašanović- Čečović, autorka predgovora romana ,,Ili Kuč” i članica priređivačkog odbora. U priređivanju ovog izdanja objašnjava da je važno dobiti tekst koji je ,,najbliži originalu ne samo zbog piščevog opredjeljenja da piše čistim narodnim jezikom, nego i zbog činjenice da će očuvana autentičnost piščevog jezika roman učiniti pouzdanijim i upotrebljivijim za dalja jezička ispitivanja.” Iščitavanje piščevog rukopisa je bilo prilično otežano ne samo zbog obima (budući da rukopis ima skoro 700 str.), nego i zbog Dučićevog osobenog načina pisanja nekih grafema, i poređenje sa izdanjem iz 1997. godine, napominje Bašanović-Čečović, čime su primjećena određena odstupanja od piščevog rukopisa, koja su podijeljena u dvije grupe: odstupanja lingvističke prirode i odstupanja semantičke prirode. Potvrđuje i da je Dučić bio dobar poznavalac narodne kulture i etnopsihologije, sa izuzetnim darom zapažanja koji uspjelo oživljava sliku života, navika i običaja naroda, oslikavajući istovremeno i njegov etnopsihološki portret, duh i mentalitet ljudi sa tog podneblja. Upućujući na zaključak da pisac ne pamti i ne predstavlja svoje Kuče kroz predjele i stanovnike nego i kroz jezik, doc. dr Jelena Bašanović -Čečović tvrdi da je roman ,,Ili Kuč” u cjelini satkan od elemenata narodnog izraza, te da ga karakteriše upotreba ,, lokalnog jezičkog idioma određenog područja” pa je jezik ne samo sredstvo ,,karakterizacije lika, nego i sredstvo hibridizacije teksta”. O naglašenom prisustvu narodnog jezika romana na fonološkom, tvorbeno-morfološkom i sintasičkom nivou govorila je dr Danijela Radojević. Prema njenim riječima odlikuje ga ,,mnoštvo dijalekatskih crta na svim nivoima jezičke strukture (a posebno na fonološkom i morfološkom nivou), i to su mahom odlike koje se podudaraju sa govorom piščevog zavičajnog govornog područja – Кuča, što se posebno odražava na planu stilske markiranosti. Leksika je bogata, raznovrsna i slojevita, a njenoj markantnosti, uz zastupljene dijalektizme, doprinosi i upotreba stranih riječi – ne samo iz turskog, već i iz albanskog, bugarskog, makedonskog i grčkog jezika. Vjerno prenošenje lokalnog govornog kolorita vodilo je autentičnom oslikavanju sredine, običaja, tradicije i duha vremena za koje je radnja romana vezana”. Kako ističe na ,,fonološkom nivou jezičke strukture romana najdominantnija je upotreba dijalekatski obilježenih likova”, dok na na morfološkom nivou jezičke strukture ,,Dučićev roman pokazuje karakteristike koje ga približavaju piščevom zavičajnom govornom idiomu i markiraju ga na planu stilističnosti, tako su sporadično prisutni enklitički oblici ni, vi, ne, ve u dativu i akuzativu množine ličnih zamjenica 1. i 2. lica u dijalozima, paralelno sa punim standardnim oblicima”. U sintaksičkoj ravni strukture romana neizostavno napominje ,,frekventnu upotrebu pripovjedačkih glagolskih oblika koji doprinose živosti, doživljenosti, dinamičnosti i vjernosti naracije”. U priređivanju Dučićevog djela pomogao je akademik Radomir V. Ivanović koji je ovom prilikom istakao ,, da ima 60 godina kako je prvi put na javnom mjestu u jednoj biblioteci koja se zove ,,Gradska biblioteka” grada Novog Sada u kući Arsa Pajovića kod koje su odsjedali Marko Miljanov i Stefa govorio o drugoj verziji ,,Lelejske gore”. Svoj 60-godišnji rad u nauci i književnosti, zaključio je sa onim što je započeo i to Mihailom Lalićem, a knjigu o Stevanu Dučiću završio studijom od 40 strana koja se zove ,,Tumačenja Mihaila Todorova Lalića etnografske studije Stevana Dučića”. Kako ističe ,, u arhivu je pronašao 40 strana ispisa iz njegove etnološke hronike ,,Život i običaji plemena Kuča” i 20 strana publikacije ,,Narodnih junačkih pjesama Stevana Dučića”. Govorivši o nespornom urođenom talentu Stevana Dučića dodaje da je u prvom dijelu svoga književnog rada bio pod neposrednim uticajem vojvode Marka Miljanova do 1901. godine, a od 1901- 1908. godine pod neposrednim uticajem velikog jugoslovenskog, balkanskog i slovenskog etnografa J.Erdeljanovića. Konstatuje da je Stevan Dučić ostavio značajno naučno i umjetničko nasljeđe i nada se se da će tek nastupiti valorizacija Dučićevog djela te da će postati centar interesovanja i pručavanja književnosti .
Dučićevo djelo predstavlja materijal pogodan za istraživanje ,,stručnjaka raznih profila- etnografa, folklorista, lingvista ( naročito istoričara jezika i dijalektologa, a zbog slojevite leksike i leksikologa i leksikografa), literaturologa, istoričara, psihologa, sociologa, kulturologa i drugih” navedeno je u zaključku promocije.