Većina građana Crne Gore želi da je ona građanska i sekularna država, pokazalo je istraživanje koje je sprovela agencija Damar povodom 80 godina od Trinaestojulskog ustanka. Što se tiče Drugog svjetskog rata, i najznačajnijeg datuma u crnogorskoj istoriji, 38,2 odsto građana smatra da je Trinaestojulski ustanak bio opštenarodni, dok 30,2 smatra da je bio komunistički. Josip Broz Tito je dobio prosječnu ocjenu 3,99, što je najveća ocjena ikad ikome data u Crnoj Gori od javnih ličnosti. Istraživanje je pokazalo da je najznačajnija istorijska ličnost za Crnu Goru su Petar II Petrović Njegoš.

Istraživanje su prezentovali direktor Agencije Damar Vuk Čađenović i saradnik ovom istraživanju istoričar Miloš Vukanović, a podržala ga je Matica crnogorska.
Kada je riječ o metodologiji – Istraživanje je realizovano u periodu od 3. do 10. juna ove godine, a ciljnu grupa činila su lica starosti 15 i više godina. Uzorak koji je dizajniran za ovo istraživanje je slučajni višeetapni stratifikovani, a koji obezbjeđuje pouzdanost na nivou od 95 odsto. Kao metodu prikupljanja podataka korišćena je CAPI metodu, odnosno podaci su prikupljali putem tableta.
Uptinik je bio sastavljen od 40-ak pitanja, zatvorenog i otvorenog tipa, a vrrijeme potrebno za intervju je iznosilo oko 15 minuta.
Istraživanje je podijeljeno na dva segmenta, koliko crnogorski građani znaju o ključnim istorijskim događajima i kakve su vrijednosti crnogorskih građana.
“Formalno obrazovanje, sa 59 odsto je najviše uticalo na formiranje istorijskog mišljenja. Ovaj podatak predstavlja relativno pozitivan trend ali ipak daje značajnog prostora za kreiranje vannastavnog istorijskog mišljenja. To potvrđuje sljedeći podatak da samo 21,1 odsto građana smatra da je istorija koju su učili u školama u potpunosti tačna. Podatak da 58,5 odsto građana ima samo djelimično povjerenje, a 11,9 odsto uopšte nema povjerenje u to što su učili treba da predstavlja alarm”, saopštio je Vukanović.
Na to se nadovezuje sljedeći podatak da od vaninstitucionalnih izvora, o istorijskim događajima građani se najviše informišu preko televizije, pa informativni portali i društvene mreže. Knjige i stručna literature su relativno dosta ispod prethondo navedenih.
“Što se tiče znanja o samim istorijskim dogašđajima, pitanja smo postavili linearno tj. krenuli smo od najznačajnijih događaja s početka novog doba do kraja XX vijeka. Na pitanje U kom vijeku je Crna Gora započela borbu za oslobođenje od Osmanlija? imamo skoro ravnomjerno raspoređene odgovore, gdje najveći broj ali tek njih 28,7 odsto daje tačan odgovor”, ističe Vukanović.
Na krucijalno pitanje iz naše prošlosti, kada su se u Crnoj Gori odvojili svjetovna i dugovna vlast, nešto više od pola zna da je to bilo u 19. vijeku.
“Na najkontroverznije pitanje ovog perioda, Kako vidite akcije (pohare) Knjaza Danila i vojvode Mirka protiv raznih crnogorskih plemena? imamo itekako podijeljena mišljenja. Skoro podjednako su zastupljena mišljenja da je to bio zločin, gušenje pobuna protiv centralne vlasti i međuplemenski sukob, dok četvrtina građana nema mišljenje”, napominje on.
Prema njegovim riječima najzabrinjavajući segment su pitanja koja se odnose na događaje vezane za Prvi svjetski rat.
“Napominjemo da smo relativno skoro obilježavali 100 godina od početka i kraja ovog istorijskog događaja i imali intenzivnu političku i sruštvenu raspravu. Na pitanje Kojem savezu se priključila Kraljevina Crna Gora tokom Prvog svjetskog rata, samo 39,6 odsto je znalo da je to bio savez Antante! dok skoro isti procenat građan 37,9 odsto nije znao odgovor na ovo pitanje!”, upozorava Vukanović.
Na pitanje o Mojkovačkoj bici, stavovi građan su podijeljeni ali je ipak najzastupljeniji stav da se radi o herojskom činu odbrane savezničke srpske vosjke 36,2 odsto, a slijedi stav da se radilo o bespotrebnom žrtvovanju crnogorske vojske koji ima četvrtina građana.
Na pitanje o skoro veoma aktuelizovanoj Božićnoj pobunu, najveći broj građana (36,6 odsto) nema stav, dok slijedi stav da se radilo o legitimnoj pobuni protiv okupatora (26,4 odsto)
Na pitanja o Podgoričkoj skupštini, 55,1 odsto građana ima mišljenje o ovom događaju, a kod njih preovladava mišljenje (50,8 odsto) da se radilo o činu agresije kojim je Crna Gora izgubila nezavnosnost.
Iznenađuje neopredijeljenost građana o ovom pitanju koje je skoro godinu dana bilo itekako aktuelno u Crnoj Gori.
“Uporedili smo mišljenja građana o Kraljevini (SHS) Jugosalviji i SFR Jugoslaviji. Dok samo 29,7 posto građana smatra da je period Kraljevine (SHS) Jugosalvije bio period perod razvoja (32,3 odsto smatra da je bio period nazadovanja, a 28,9 odstoperiod stagnacije), 68,2 odsto građana to smatra za period SFRJ”, pojasnio je Vukanović.
Što se tiče Drugog svjetskog rata, i najznačajnijeg datuma u crnogorskoj istoriji, 38,2 odsto građana smatra da je Trinaestojulski ustanak bio opštenarodni, dok 30,2 smatra da je bio komunistički.
Zabrinjava da 21,1 odsto građana nema mišljenje o događaju kojim slavimo Dan državnosti. Izrazito je zastupljeno mišljenje (sa 57,1 odsto) da su partizanske (NOB) vojne jedinice koje su bile priznate od strane Saveznika tokom Drugog svjetskog rata. Većina građana (59,7 odsto) zna za Holokaust i većina od građana koji znaju (57,1 odsto) smatra da na prostoru Crne Gore nije bilo Holokausta, što je i zvaničan stav i države i Jad Vašema.
“Pitali smo građane i da ocijene najznačajnije ličnosti Drugog svjetskog rata. Josip Broz Tito je dobio prosječnu ocjenu 3,99, što je najveća ocjena ikad ikome data u Crnoj Gori od javnih ličnosti. Slijede prepoznate ličnosti antifašističkog pokreta, ali iznenađujuće i Krsto Zrnov Popović sa prosječnom ocjenom 3,45. Najniže ocjenjeni su prvaci jugoslovenskog i četničkog pokreta Dragoljub Draža Mihailović sa 2,75 i Pavle Đurišić sa 2,63”, kazao je Vukanović.
Kako je trenutno u EU, pogotovo u istočnoj Evropi, izrazito zastupljen narativ o izjednačavanju komunizma i nacizma kao totalitarnih sistema, pitali smo građane kakvo je njihovo mišljenje o tom istorijskom periodu. Samo 12,1 odsto građana smatra da je komunizam u potpunosti totalitaran sistem, dok njih 32 odsto smtra da je djelimično a suprotno mišljenje ima 22,3 odsto.
Takođe 46,5 odsto građana smatra da se komunizam i nacizam ne mogu izjednačavati, dok suprotan stav ima nešto ispod pet odsto građana. Ovim se jasno dokazuje da se istorijskom nasljeđu komunizma u Crnoj Gori, koje je drugačije od onog u istočnoj Evropi, ne može se pristupati na isti način. Ipak to ne znači da ne postoji kritika tog istorijskog razdoblja. Većina građana je ili djelimično ili upotpunosti upoznata sa Krizom informbiroa i Golim otokom, a od njih nešto više od pola (52,3 odsto) smatra da su tokom tih dešavanja nepravedno zatvarani.
Na kraju najznačajnije istorijske ličnosti za Crnu Goru su Petar II Petrović Njegoš (25,6 odsto), Kralj Nikola (19,5 odsto) i Petar I Petrović Njegoš (18,7 odsto). Ovakva zastupljenost pripadnika dinastije Petrović Njegoš, samo je još jedan državotvornog, identitetskog i kulturnog uticaja posljednje crnogorske dinastije.
Segmet o vrijednosnim stavovima građana, prezentovao je Vuk Čađenović.
“57 odsto građana smatra da je plemenska pripadnost važna u Crnoj Gori. Interesantan je podataka, iako ne neočekivan, da postoji statistički značajna razlika između muškaraca i žena po ovom pitanju. Naime, žene u Crnoj Gori su manje tradicionalne od muškaraca, jer više od 1/3 žena smatra da plemenska pripadnost nije važna za razliku od 28 odsto muškaraca”, naglasio je Čađenović.
On ističe da gotovo 2/3 građana smatra da antifašizam treba da bude temelj savremene Crne Gore. Iako je ovo značajna i vrlo jasna poruka građana da Crnu Goru treba da gradimo na vrijednostima antifašizma, zabrinjava podatak da skoro svaki peti ispitanik nemaju stav o ovom pitanju.
Naime, podrška antifašizmu kao temeljnoj vrijednosti raste sa porastom obrazovanje koje posjeduje pojedinac. Tako, 86 odsto građana koji su fakultetski obrazovani smatra da temelje savremene Crne Gore treba da počiva na antifašizmu, nasuprot 60 odsto onih koji imaju srednji stepen obrazovanja.
“Ovi, ali i podaci koje je Miloš predstavio pokazuju da ova tema mora biti više zastupljena u nastavnim programima škola i fakulteta, ali istovremeno podržana i od strane kreatora politika i svih političkih subjekata. Skoro 54 odsto građana smatra da četnički pokret nije antifašistički. Ipak, zabrinjava podataka da čak 27 odsto nema stav o ovom pitanju. Kao što možemo da vidimo, postoje statističke značjane razlike po ovom pitanju u odnosu na činioce koji su uticali na formiranje mišljenja o istorijskim događajima i vrijednostima. Takođe, 58 odsto ne podržava podizanje spomenika posvećenih pripadnicima četničkog pokreta. Ovi podaci jasno pokazuju da se u Crnoj Gori u velikoj mjeri baštine antifašticke ideje i vrijednosti pokreta NOB-a”, naveo je Čađenović.
Podatak koji izuzetno ohrabruje je da u Crnoj Gori, pored svih podjela u odnosu na istorijske događaje, građani Crne Gore su jasnog stava da Crna Gora treba da bude građanska drzava. Za takav koncept se zalaže devet od 10 ispitanika. Takođe, sedam od 10 građana smatra da Crna Gora treba da bude sekularna država.
“Imajući u vidu i odgovore na prethodno pitanje možemo zaključiti da ogromna većina u Crnoj Gori svoju zemlju doživljava kao građansku i sekularanu državu. I na ovom primjeru vidimo da je obrazovanje jedan od indikatora koji ukazuje na pozitivnu korelaciju između stepena obrazovanja i gajenja ideja o građanskom i sekularnom društvu”, dodao je on.
Skoro šest od 10 građana smatra da vjerske zajednice NE treba da učestvuju u donošenju važnih društvenih odluka. Suprotnog stava je ¼ građana Crne Gore.
“Dakle, i ovo je još jedan od pokazatelja da je crnogorsko društvo jasno okrenutu sekularnoj državi. Konačno, ¾ građana smatra da pripadnici svih vjerskih zajednica treba da imaju jednaka prava, što je jedan od pokazatelja da je u crnogorskom društvu ukorijenjen multikonfesionalizam”, kazao je Čađenović.
Podaci pokazuju da u Crnoj Gori postoje podjele po pitanju određenih istorijiskih događaja.
Međutim, istraživanje je pokazalo da ono oko čega postoji konsenzus u crnogorskom društvu je da Crna Gora treba da bude antifašistička, sekularna i građanska država.
Izvor: CDM