Anketa: Da li znate šta je to estavela, znate li neku i gde je se nalazi

Estavela Gornjepoljski vir nalazi se u sjevernom dijelu Nikšićkog polja (Gornje polje). S obzirom na to da Nikšićko polje predstavlja morfološki zatvorenu depresiju, to i mreža rečnih tokova predstavlja izolovano područje, te su i hidrografski odnosi specifični. U svakom, periodski plavljenom polju, ima po nekoliko estavela. U Nikšićkom polju ima ih 5, od kojih je najveća Gornjepoljski vir. Udaljena je od grada petnaestak kilometara i nalazi se ispod dolomitičnih strmih strana Viroštaka (1119m). To je najveća, najjače izražena i na najvećoj apsolutnoj visini (628m) estavela u Crnoj Gori i Dinaridima.

Ovaj prirodni fenomen je oduvijek bio predmet interesovanja naučne javnosti, pa su o njemu pisali J. Cvijić, B. Radojičić, V.Vlahović, V.Radulović i dr.

Estavele su oblici slični vrtačama i funkcionišu naizmjenično kao vrela i kao ponori. U vrijeme visokog vodostaja funkcionišu kao vrela, a u vrijeme sušnog perioda kao ponori. Otvori estavele su u vezi sa više podzemnih kanala, od kojih jedni odvode naviše, u polja veće apsolutne visine, a drugi naniže, u doline ili niža polja. Pri jakim i dugotrajnim kišama, voda ne može dovoljno brzo da otiče kroz podzemne kanale, penje se i gornji otvori takvih kanala biće vrela. Kad priticanje vode sa površine oslabi, isprazne se podzemni kanali i isti otvor kanala na površini funkcioniše kao ponor. (J.Cvijić, «Karst»,1895.).

Kao jako vrelo, Gornjepoljski vir «radi» obično od polovine oktobra do polovine juna. Neposredno prije početka funkcionisanja kao vrelo, ovdje se događa karakteristična pojava “pucanja vira”, koja je posledica naglog priticanja vode i prisutnog vazduha. U vrijeme smanjenog priticanja vode, podzemni kanali i pukotine se ispune vazduhom koji voda obično naglim priticanjem potisne i onda izbije, izbacujući bijeli pijesak dolomitskog porijekla, pri čemu se čuje karakterističan prasak. Tako se vrši izravnjavanje hidrauličnog pritiska među vodenim masama, koje su međusobno sifonski povezane. (B.Radojičić,»Nikšićko polje-geomorfološka promatranja»,1953.).

Zapaža se da je ova pojava «pucanja» vira, poslije podizanja akumulacionih jezera Krupac i Slano nestala, ili se sasvim rijetko javlja, što se dovodi u vezu sa pretpostavkom da voda Vira ima podzemnu hidrološku vezu sa vrelima Krupca. (B.Radojičić, »Vode Crne Gore»,2005.).

Poslije “pucanja”, voda se povuče skoro do dna estavele, a potom počinje punjenje i oticanje, prosječno 3-5m³/s. Najveća izdašnost je krajem novembra i početkom decembra, do 7m³/s. Drugi period povećane izdašnosti je u aprilu i maju.

Estavela je kružnog oblika, prečnika oko 94m, a dubina joj je preko 90m. Sa koritom rijeke Sušice, Gornjepoljski vir je vezan sa oko 30m dugačkim kanalom, čija je visina u nivou korita rijeke. Da bi se spriječilo poniranje voda Sušice u estavelu, 1896. godine izgrađena je kamena brana, te Sušica otiče poljem i zajedno sa Rastovačkom rijekom formira rijeku Zetu.

Sekretarijat za uređenje prostora i zaštitu životne sredine-Sektor za zaštitu životne sredine (nekada Služba za zaštitu životne sredine) Opštine Nikšić je u saradnji sa Republičkim zavodom za zaštitu prirode, Agencijom za zaštitu životne sredine pokrenuo postupak stavljanja Gornjepoljskog vira pod zaštitu države. Postupak stavljanja pod zaštitu je u završnoj fazi.

Gornjepoljski vir, najvaća estavela u Dinaridima, i mukavica Vidov potok, dva su prirodna fenomena koja zaslužuju mnogo veću pažnju javnosti.

Pitali smo Nikšićane, da li znaju šta je estavela, da li znaju za neku?

Sugrađani su čuli za ovaj fenomen, znaju da se nalazi u našoj opštini, u Gornjem Polju. Ali ne znaju baš, da objasne šta znači taj pojam.

„Malo sugrađana zna da se na teritoriji naše opštine nalazi najveća estavela na Balkanu. Da je ovakavo čudo u nekom gradu u nekoj Evropskoj zemlji, sigurno bi svi građani znali o njoj, a bio bi i dosta turista”, kazao nam je Milan, koji živi u Gornjem Polju.

“Estavele su oblici slični vrtačama, Gornjepoljski vir se nalazi u istočnom dijelu Nikšićkog polja, na nadmorskoj visini od 628 metara, istočno od uzvišenja Viroštak”, kazala nam je Katarina.

“Čuo sam za estavelu Gornjepoljski vir, ali ne znam, pravo da vam kažem šta je estavela”, bio je iskren Simo.

I Rajka je isto čula za estavelu u Grnjem Polju i da je najveća na Balkanu, ali baš i ne zna da objasni sta je estavela kao geografski pojam.

“Za ovaj fenomen su se uvjek naučnici interesovali”, rekao je Bato, koji je čuo i zna za pojam estavela i da je estavela Gornjrpoljski vir najveća na Balkanu.

“Čudo prirode, estavela Gornjepoljski vir, da je negdje u svijetu napravili bi od toga i turistčku atrakciju, a ne kod nas ni pola naroda ne zna da to postoji”, ljut je bio Bogdan.

“Odlukom odbornika našeg parlamenta – Gornjepoljski vir je 2014. godine proglašen spomenikom prirode a kao da nije. Skoro je po novinama i po internetu osvanula slika estavele pod smećem. Sramota, baš smo nekulturan i neobrazovan narod”, zaključio je Mileta.

“Ne znam, nešto u Gornjem Polju, vezano za geografiju”, dobacio nam je Ogi.

“Čula sam za taj izraz i zanam šta je. Oblici vrtače koja u odredjeno doba godine ključa kao jako vrelo, a kada nema padavina javlja se ponor”, rekla nam je Marija, koja je rođena Gornjepoljka.

“Čuo sam nešto o tome, ali nemam kad sad pričati”, rekao je Rade.

Dok su Dušan, Novica i Nena znali šta je estavela i znali su da je naš Gornjepoljski vir najveća na Balkanu.